|
Podziemne wyrobiska górnicze w rezerwacie przyrody „Góra Żakowa”
i ich związek z procesami krasowymi
Jesienią 2001 r. w ramach prac nad Planem Ochrony Przyrody rezerwatu „Góra Żakowa” wykonano dokumentację dostępnych podziemnych wyrobisk dawnego górnictwa rud ołowiu. Zinwentaryzowano również XX – wieczne szyby poszukiwawczo – badawcze zachowane na tym terenie.
Rezerwat „Góra Żakowa” (wraz z projektowaną otuliną) położony jest na obszarze Gór Świętokrzyskich w masywie tzw. Gór Skibskich należących do Garbu Zelejowskiego. Rejon ten znajduje się ok. 3 km na NW od Chęcin. Rezerwat obejmuje wschodnią część masywu z dwiema kulminacjami – Górą Wsiową (367 m npm) i Górą Żakową (363 m npm) tworzącymi grzbiet o rozciągłości NW – SE.
Pod względem geologicznym teren rezerwatu (i projektowanej otuliny) zbudowany jest z wapieni górnodewońskich przykrytych na północnych stokach masywu węglanowymi zlepieńcami permu.
Wapienie dewońskie zostały sfałdowane podczas orogenezy waryscyjskiej , a następnie przykryte osadami permu (Tomczyk 1974). Zlepieńce permu zalegają niezgodnie na zerodowanej i skrasowiałej powierzchni wapieni dewońskich. W trzeciorzędzie obszar Gór Skibskich uległ silnemu skrasowieniu, jednak rzeźba krasowa przykryta została później osadami czwartorzędowymi. Wapienie dewonu wraz ze zlepieńcami permu pocięte są licznymi uskokami i spękaniami o kierunkach WNW-ESE i W-E – podłużnymi do masywu oraz o kierunkach poprzecznych NNE-SSW i N-S. Strefy te wykorzystane są przez liczne żyły kalcytowe i kalcytowo-barytowo-galenowe będące niegdyś przedmiotem działalności górniczej.
Pierwsza znana wzmianka o eksploatacji kruszców na gruntach wsi Skiby pochodzi z 1537 r. (Molenda 1972). Wydobycie rud ołowiu (galeny) prowadzono najintensywniej w okresie od XVI do XVII wieku (Paulewicz 1992). Prace poszukiwawcze przeprowadzono następnie w latach 1907 – 1910 zgłębiając 7 szybów (Żukowski 1919) oraz w latach 1959 – 1960 w ramach badań Państwowego Instytutu Geologicznego wykonując 2 szyby z bocznymi chodnikami (Taszek 1961). W jednym z nich natrafiono na dawną kopalnię galeny, gdzie znaleziono gliniany kaganek górniczy (Kuczyński 1961).
Obecnie na terenie rezerwatu ( i otuliny) znajduje się kilkaset zagłębień po zasypanych szybach górniczych. Podziemne dostępne wyrobiska to zaledwie 21 udokumentowanych obiektów. Prawie połowę z nich stanowią pionowe szybiki o głębokości od 3 m do 12 m, czasami z bocznymi kilkumetrowymi chodnikami. Jedynie 7 obiektów ma głębokość przekraczającą 12 m. Największe wyrobiska posiadające dłuższe chodniki górnicze mają długość od 20 m do ponad 130 m („Dziurawa Szczelina” – 137 m). Najgłębszy obiekt – „Mroczna Szczelina” osiąga głębokość 28 m i długość 76 m. Łączna długość pomierzonych wyrobisk wynosi 566,8 m , a łączna głębokość 207,0 m.
Kształt szybików i chodników górniczych związany jest ze sposobem eksploatacji uwarunkowanym szczelinowym charakterem złóż rud ołowiu i obecnością krasu. Wydobycie rud ołowiu prowadzono dwoma metodami: systemem wieloszybikowym oraz systemem szparowym (Kowalczewski 1972). Wykonywano szyby lub „szpary” łączone najczęściej ze szczelinowymi chodnikami. Typowym przykładem takiego obiektu może być „Dziurawa Szczelina”. Wyrobiska takie na przekrojach pionowych posiadają rozwinięte na kilku poziomach szczelinowe chodniki, które na planie często nakładają się na siebie. Oprócz pierwotnego okruszcowania w formie żył, przedmiotem eksploatacji były też tzw. rudy krasowe – nagromadzenia okruchów galeny (pozostałe po skrasowieniu wapieni) w materiale rezydualnym (głównie glinach) wypełniającym formy krasowe (Rubinowski 1971, 1996). Ślady takiego wydobycia rud ołowiu zaobserwowano m.in. w „Szparze z Jelonkiem” i „Szybiku Bełka”. Zupełnie odmienny charakter mają dawne XX – wieczne szyby poszukiwawczo – badawcze o regularnych, zbliżonych do prostokąta przekrojach poziomych. Ich obecna głębokość waha się od 2 m do 13 m.
Obecność krasu stwierdzono w 16 obiektach (patrz tabela). W niektórych wyrobiskach górniczych m.in. w „Mrocznej Szczelinie” i „Dziurawej Szczelinie” zaobserwowano wyraźne krasowe powierzchnie ścian chodników oraz liczne niewielkie kawerny i kanały krasowe. Stropy i ściany korytarzy wyrobisk często przechodzą w niedostępne szczeliny krasowe przebiegające zgodnie z rozciągłością okruszcowanych stref. Powyższe fakty stwarzają problemy z rozgraniczeniem przebiegu sztucznych korytarzy górniczych i naturalnych form krasowych. Można postawić hipotezę, iż niektóre obiekty przynajmniej częściowo mogły mieć pierwotnie naturalny jaskiniowy charakter. Szczególnymi przykładami mogą być: „Mroczna Szczelina”, „Dziurawa Szczelina” i „Szpara z Jelonkiem”.
Poza wartościami historyczno - geologicznymi rezerwatu, na uwagę zasługuje obecność ciekawej fauny podziemnej. Szczególnie licznie są nietoperze ( maksymalnie 42 sztuki w „Mrocznej Szczelinie”) reprezentowane przez 6 gatunków.
Wartości powyższe świadczą o wysokich walorach poznawczych i przyrodniczych rezerwatu”Góra Żakowa” i jego projektowanej otuliny.
Dane morfometryczne i geologiczne zinwentaryzowanych wyrobisk podziemnych w rezerwacie „Góra Żakowa” i jego projektowanej otulinie.
Numeracja wyrobiska
Nazwa wyrobiska
Deniwelacja (m)
Długość (m)
Obecność krasu
G.S-I
Mostek
- 3,0
13,0
-
G.S- I
Szybik Wrzecionowaty
- 5,0
7,0
+
G.S -III
Szyb Pochyły I
- 12,0
16,5
+
G.S- IV
Szybik z Potrójnym Drzewem
- 5,5
10,0
+
G.S –V
Szybik Spiralny
- 5,5
16,5
+
G.S – VI
Szpara z Jelonkiem
- 15,2
62,0
+
G.S – VII
Szyb PIG Nr. 2
- 9,0
11,0
-
G.S – VIII
Szyb Nr. 7 Żukowskiego
- 13,0
17,0
+
G.S – IX
Szybik Zielony
- 5,6
10,5
+
G.S – X
Szybik z Kontynuacją
- 6,5
7,5
+
G.S – XI
Szybik Bełka
- 12,7
40,5
+
G.S – XII
Mroczna Szczelina
- 28,0
76,0
+
G.S – XIII
Mały Szybik
- 4,0
6,0
+
G.S – XIV
Szpara z Barytem
- 14,8
46,0
-
G.S – XV
Szyb Nr.4 Żukowskiego
- 5,8
8,0
-
G.S – XVI
Dziurawa Szczelina
- 15,2
137,0
+
G.S. – XVII
Szybik Pochyły II
- 11,0
15,0
+
G.S – XVIII
Szybik z Bluszczem
- 7,5
10,5
+
G.S – XIX
Długa Szczelina
- 10,0
20,0
+
G.S – XX
Szybik Wodny
- 15,5
32,5
+
G.S – XXI
Szyb nr. 6 Żukowskiego
- 2,5
4,5
-
Kowalczewski Z. 1972 – Podstawowe problemy świętokrzyskiego górnictwa kruszcowego w świetle danych geologicznych. W: Dzieje i technika świętokrzyskiego górnictwa kruszcowego. Wyd. Geol. Warszawa.
Kuczyński M. 1961 – Górniczy kaganek gliniany z kopalni w Skibach, pow. Kielce. Kwart. Hist. Kult. Materialnej 9, 1: 107.
Molenda D. 1972 – Górnictwo chęcińskie w XVI i XVII w. i jego związki z górnictwem śląsko-krakowskim.W: Dzieje i technika świętokrzyskiego górnictwa i hutnictwa kruszcowego. Wyd. Geol., Warszawa:107-120.
Paulewicz M. 1992 – Chęcińskie górnictwo kruszcowe od XIV do połowy XVII wieku. Kiel. Tow. Nauk.,Kielce.
Rubinowski Z. 1971 – Rudy metali nieżelaznych w Górach Świętokrzyskich i ich pozycja metalogeniczna. Biul. Inst. Geol. 241, ss.166.
Rubinowski Z. 1996 – Kras a historyczne górnictwo rud metali nieżelaznych w Górach Świętokrzyskich. W: Jaskinie regionu świętokrzyskiego (red.Urban J.).Wyd. Pol. Tow. Przyj. Nauk o Ziemi,Warszawa:25-28
Taszek B. 1961 - Sprawozdanie roczne z prac wykonanych w 1960 r. (maszynopis). Arch. Oddz. Świętokrz. Państw. Inst. Geol., Kielce.
Tomczyk H. 1974 – Góry Świętokrzyskie. W: Budowa Geologiczna Polski, t. 4. Tektonika, cz.1 Niż Polski.Wyd. Geol. Warszawa: 128- 197.
Żukowski W. 1919 – Rudy ołowiane w paśmie Gór Kielecko – Sandomierskich. Czasop. Górn.-Hutn. 8.
Źródło: Materiały 35 Sympozjum Speleologicznego Sekcji Speleologicznej Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Bartkowa 2001
|