|
Proponuję tą treść, aby przeczytali ją ci którzy jaskinie traktują jako śmietnisko, chwila przyjemności lub bezczeszczenie jej rozkopując namuliska nie legalnie i nie prawnie.
Za to grożą solidne kary i sprawa sądowa :ntp
Jan Urban
OCHRONA JASKIŃ W POLSCE
Mimo, iż jaskinie przestały być siedzibami ludzkimi kilka- kilkanaście tysięcy lat temu, pozostały istotnym elementem naszej kultury. Przez kilkadziesiąt wieków budziły jednak raczej skojarzenia negatywne i dopiero Oświecenie przyniosło zmianę tego nastawienia, zwracając uwagę na ich estetykę i znaczenie naukowe. W drugiej połowie XIX wieku odkryto gospodarcze znaczenie jaskiń jako miejsc pozyskiwania surowców. Rozpoczęto też prace wykopaliskowe w jaskiniach pozyskując szczątki kopalnej fauny oraz materiał archeologiczny. Takie – estetyczne, naukowe i praktyczne – zainteresowanie jaskiniami nie obudziło jednak świadomości o potrzebie ich ochrony. Dopiero na przełomie wieków XIX i XX zaczęto dostrzegać nieodwracalny charakter dokonanych zniszczeń. W czasopiśmie „Ochrona Przyrody” (1925 r.) Stefan Kreutz opublikował artykuł „W sprawie ochrony przyrody nieożywionej”, w którym za przykład zniszczonego pomnika przyrody uznał Jaskinie Olsztyńską. Jej opis zakończył konkluzją: „Oby po odkryciu takich grot, przed ich eksploatacją, zapytano Komisją Ochrony Przyrody o zdanie, czy nie zawierają one rzeczy, które przedstawiają większą wartość, niż materiał hutniczy ...„
Motywacje
Zapytać należy jakie są powody by wartość jaskiń mierzyć wyżej niż cena szpatu, czy cena kolekcji jaskiniowych nacieków lub kopalnych kości? Można wymienić trzy podstawowe motywacje ochrony jaskiń. Pierwsza motywacja to fascynacja ludzi tajemniczymi „wrotami do podziemi”. Odkąd pozbyliśmy się lęku przed ciemnością jaskiń, dostrzegamy specyficzne piękno ich form korozyjnych i szaty naciekowej. Jaskinie tkwią głęboko w naszej kulturze, czego świadectwem mogą być w Polsce Smocza Jama czy Grota Łokietka oraz tłumy ludzi zwiedzające turystycznie dostępne jaskinie.
Drugie uzasadnienie ochrony bierze pod uwagę jaskinie jako miejsca o specyficznym środowisku, w którym tworzą się oraz mogą przetrwać formy mineralne i skalne oraz gatunki i zespoły fauny nie istniejące w innych warunkach. W jaskiniach panują swoiste warunki mikroklimatyczne : ciemność, często stabilna temperatura i wilgotność. Mogą w nich przetrwać formy geologiczne, które na powierzchni były by np. niszczone przez wietrzenie lub erozję. Przykładem takich form są pokrywy krystaliczne halitu na ścianach Grot Kryształowych w Kopalni Soli w Wieliczce – pustek podziemnych, do których górnicy dotarli pod koniec XIX wieku.
Trzecie uzasadnienie ochrony, to wartość naukowa jaskiń, nie tylko współczesnych, lecz również dawnych jaskiń wypełnionych obecnie osadami. Dla geologów jaskinie są pułapkami, w których gromadzą się unikatowe dokumenty przeszłości Ziemi. Paradoksem jest bowiem, że geolodzy posiadają znacznie więcej danych o historii geologicznej mórz, gdzie gromadziły się osady, niż lądów stanowiących środowisko naszego życia, na których przeważały procesy wietrzenia i erozji. Procesy te niszczyły i usuwały świadectwa własnego działania – okruchy skalne, które mogły zachować się właśnie wówczas, gdy wpadły do leja krasowego lub jaskini. W takie „pułapki” wpadały też zwierzęta, stąd w kopalnych formach krasowych zlokalizowane są najważniejsze stanowiska lądowej fauny kenozoiku w Polsce. Wreszcie człowiek paleolityczny chętnie mieszkał w jaskiniach zostawiając szczątki zwierząt żyjących w okolicy. Dzięki temu badając namuliska geolog podejmuje próby rekonstrukcji rzeźby i środowiska, zaś paleontolog uzyskuje materiał do badania fauny. Jeśli jest to stanowisko „młode” to również archeolog znajdzie w nim materiał do badań.
Ponadto korzystając z faktu, iż w jaskiniach inaczej – zwykle wolniej – przebiegają procesy niszczenia, na ścianach korytarzy jaskiniowych geolog może obserwować struktury, które rzadko są widoczne na powierzchni. Obserwacje przebiegu systemów jaskiniowych oraz rzeźby ścian korytarzy stwarzają możliwość rekonstrukcji dawnych przepływów oraz głównych rysów nie istniejącej już rzeźby. Tego typu badania powiązane z analizą namulisk, prowadzone są ostatnio w Tatrach. Jest też duża grupa jaskiń, których powstanie nie jest związane z krasem lecz np. z grawitacyjną ewolucją stoków (jaskinie beskidzkie), wietrzeniem piaskowców lub granitów (wiele jaskiń sudeckich i świętokrzyskich) lub cementacją młodych osadów (jaskinie Niżu Polskiego). Obserwacje w jaskiniach pozwalają na opis przebiegu tych procesów.
Należy też wspomnieć o szerokim polu działania biologów badających środowisko życia, ewolucję i zachowania fauny jaskiniowej, którego – nie będąc fachowcem – nie podejmuję się bliżej opisywać.
Zagrożenia
Jak zachować wartości o których pisałem wyżej? Jeden z brytyjskich podręczników ochrony jaskiń („Cave Conservation Policy”, London 1995) podpowiada sposób: pozostawić jaskinie w naturalnym stanie. Ostrzega jednak, iż jest to w zasadzie niemożliwe, bowiem wszystkie jaskinie odkryte a nawet wiele z tych pustek podziemnych, do których człowiek nie dotarł, narażonych jest na jego niszczycielski wpływ. Trudno ocenić co zagraża jaskiniom najbardziej – zależy to od położenia, kształtu i genezy jaskini a także specyfiki przyrodniczej i gospodarczej regionu. Inne są zagrożenia jaskiń tatrzańskich, inne zaś sudeckich, świętokrzyskich czy położonych na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej. W Górach Świętokrzyskich i Sudetach największym zagrożeniem jaskiń jest eksploatacja w kamieniołomach, może ona bowiem spowodować całkowite zniszczenie tych obiektów, chociaż przyczynia się jednocześnie do otwarcia jaskiń na powierzchni. Jaskinie znikają jednak również z powodu innych działań gospodarczych, np. budowy dróg. Jednym z największych zagrożeń jaskiń na terenach zagospodarowanych jest dewastacja ich środowiska spowodowana zanieczyszczeniem wód podziemnych. Zgubne dla wielu jaskiń jest również przekonanie ludzi, że każdą dziurę należy zasypać i najlepiej zrobić to śmieciami. Z takim procederem można spotkać się na terenach naszych wyżyn, gdzie łatwo dojechać do lejów krasowych.
Człowiek wchodzący do jaskiń zawsze niesie z sobą jakieś zniszczenie, niezależnie od swych intencji. Nie muszę na tych łamach piętnować tych, którzy odwiedzają jaskinie by zabrać z nich nacieki. Piszę dla tych, którzy chcą ograniczyć swój wpływ na stan jaskiń: chodząc lub pełznąc w jaskini niszczymy formy mikrorzeźby namuliska lub ścian, pozostawiając cokolwiek wprowadzamy do środowiska jaskiniowego nowe gatunki organizmów, używając otwartego ognia wpływamy na mikroklimat i faunę, rozkopując namulisko niszczymy ważny dokument naukowy. Sama obecność większej ilości osób w małym pomieszczeniu zmienia jego wilgotność i temperaturę. Piszę w pierwszej osobie, bo sam chodzę po jaskiniach i wiem, że nie można tych wizyt uniknąć, trzeba jednak zrobić wszystko, by zminimalizować szkody. Tych prawd nie uczy się początkujących grotołazów, dobrze więc, że temat ten podjął niedawno Kuba Nowak na łamach „Jaskiń” (nr 3 i 4 z 2003 r. oraz 1, 2004 r.). Zniszczenia spowodowane pobytem ludzi grożą również jaskiniom na obszarach ochrony prawnej (jeśli dopuszcza się tam ruch turystyczny), np. Tatrach.
Prawo
Od początku istnienia Drugiej Rzeczpospolitej jaskinie były uważane za obiekty, które mogą być chronione prawem. Ustawy o ochronie przyrody wydane w 1948 r. i w 1991 r wymieniają jaskinie jako obiekty obejmowane ochroną jako pomniki przyrody. Ustawa o ochronie przyrody obowiązująca od maja 2004 r. (Dz. U. z dnia 30.04.2004 r., poz. 880) precyzuje ochronę jaskiń w obrębie rezerwatów i parków narodowych wprowadzając zakaz wspinaczki i eksploracji oraz używania światła z otwartym ogniem w tych obiektach (art. 15.1). Ponadto zwraca uwagę na ochronę namulisk jaskiniowych jako stanowisk dokumentacyjnych (art. 41) oraz ochronę jaskiń w ramach racjonalnego wykorzystania zasobów przyrody (art. 121). Ten ostatni, dość enigmatyczny przepis jest – wbrew pozorom – istotny dla jaskiń, pozwala bowiem podejmować dyskusję tam, gdzie dotąd względy ekonomiczne przeważały i jaskinie w czynnych kamieniołomach przerabiane były „na kruszywo”.
Ochrona prawna powstrzymuje te niekorzystne działania, które muszą uzyskać legalne podstawy realizacji, takie jak np. przemysłowa eksploatacja kopalin. W ten sposób dostatecznie chronione przed zniszczeniem są w Polsce jaskinie położone w obrębie parków narodowych i rezerwatów. Mniejsze (łatwiejsze do „obejścia”) rygory ochronne obowiązują w przypadku pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych oraz zespołów przyrodniczo-krajobrazowych. W parkach krajobrazowych ochrona jaskiń zależy w dużym stopniu od aktywności służb ochrony. Nasze prawo ochrony przyrody jest jednak mniej radykalne niż prawo naszych południowych sąsiadów – Czechów i Słowaków, u których jaskinie chronione są z definicji. Należy jednak zaznaczyć, że oprócz Ustawy o ochronie przyrody, wpływ na ochronę jaskiń mają też inne przepisy, np. Prawo ochrony środowiska i Prawo wodne.
Liczbowy bilans ochrony prawnej polskich jaskiń wygląda nie najgorzej. Jaskinie Tatr chronione są w Tatrzańskim Parku Narodowym. W Beskidach, gdzie zinwentaryzowano ponad 810 jaskiń, 27% z nich (stanowiących 40% całkowitej długości) chronionych jest w parkach narodowych, rezerwatach i jako pomniki przyrody. W Sudetach, spośród około 150 zarejestrowanych jaskiń ponad 10% obiektów chronionych jest w rezerwatach, Karkonoskim P. N. oraz jako pomniki przyrody. Odkrywanym dopiero obszarem jaskiniowym jest P. N. Gór Stołowych. Szacunkowo licząc połowa znanych jaskiń Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej (ponad 1800 obiektów) objęta jest ochroną w Ojcowskim P. N. (około 520 obiektów), rezerwatach przyrody, a także jako pomniki przyrody lub w skałkach, które są pomnikami przyrody. Na terenie Gór Świętokrzyskich 80% (97 % długości) spośród około 140 zarejestrowanych jaskiń chronionych jest w rezerwatach, zespołach przyrodniczo-krajobrazowych lub jako pomniki przyrody. Na terenie Niecki Nidziańskiej (około 90 obiektów) ochroną rezerwatową lub pomnikową objętych jest 35% obiektów (42% długości). Spośród 18 obiektów jaskiniowych znanych na obszarze Niżu Polskiego, 12 chronionych jest jako pomniki przyrody lub w rezerwatach.
Praktyka
Oprócz prawa potrzebna jest praktyczna ochrona jaskiń, czyli unikanie lub zmniejszenie do minimum wymienionych wyżej zagrożeń, zwłaszcza zaś: zanieczyszczania jaskiń odpadami i wodami zewnętrznymi oraz dewastacji jaskiń przez zwiedzających. Takie cele można osiągnąć działając w dwu podstawowych kierunkach. Pierwszy to ograniczenie dostępu do jaskiń – zamykanie otworów i stawianie strażników. Może czasem należy ten sposób zastosować, ale nie ma on większych perspektyw, bowiem kraty lub drzwi można wyłamać, zaś same te zabezpieczenia szpecą krajobraz i utrudniają życie faunie. Strażników też nie można mnożyć w nieskończoność. W miarę dobrym sposobem ochrony należącym do tej grupy środków jest turystyczne udostępnienie jaskiń.
Drugi kierunek praktycznej ochrony jaskiń to podnoszenie świadomości społecznej – np. szkolenie grotołazów w zakresie ochrony przyrody oraz uświadomienie mieszkańcom terenów jaskiniowych wartości tych obiektów. Ten drugi postulat Czesi realizują zmieniając świadomość mieszkańców poprzez kieszenie. Administracja P. K. Morawskiego Krasu wytypowała najcenniejsze przyrodniczo fragmenty terenu, po czym uzyskała z funduszy Unii Europejskiej dotacje dla właścicieli tych gruntów, by ci prowadzili na nich gospodarkę zgodną z potrzebami ochrony.
Można też połączyć twórczo oba te kierunki ochrony. By to zilustrować znów posłużę się przykładem czeskim. W Czechach na obszarach prawnie chronionych bezpośrednią opiekę nad jaskiniami sprawują kluby speleologiczne. Członkowie klubów częściej niż administracja ochrony mogą sobie pozwolić na kontrolne wizyty w jaskiniach, udostępniają je również innym grotołazom, zaś w swym otoczeniu społecznym w sposób naturalny „krzewią” wiedzę o jaskiniach. Sądzę, że i u nas takie rozwiązanie Byłoby najlepsze. Dotychczas tylko kilka jaskiń w Polsce znajduje się pod opieką klubów. Jednak sytuacja wielu jaskiń, wzrastający stan świadomości grotołazów a także nikłe możliwości praktycznego działania ze strony administracji ochrony przyrody, ograniczone dodatkowo prawem (Rozporządzenie RM z 2001 r., Dz. U. nr 145, poz. 1624) przemawiają za stopniowym przyjmowaniem rozwiązania zbliżonego do modelu czeskiego.
Niezależnie jednak od tego jakie konkretne rozwiązania zostaną przyjęte w ochronie jaskiń, muszą one mieć za podstawę przeświadczenie, że jaskinie są elementem naszego przyrodniczego i kulturalnego dziedzictwa, które – jak każde odziedziczone dobro – powinniśmy zachować i przekazać następnym pokoleniom. Nie jako monografie książkowe, filmy, kasety wideo czy kolekcje muzealne, lecz naturalne obiekty istniejące w swym środowisku przyrodniczym.
Źródło: Tatry 1(11), 2005 (powyżej rozszerzona wersja artykułu).
|
Zaloguj
Zarejestruj
FAQ
