Na jednym z forów umieściłem poniższy tekst. Również z Wami chciałbym się podzielić tą wiedzą, w nadziei, że może kogoś to natchnie i znajdzie we wspominanych przeze mnie miejscach coś ciekawego. Może też przeczyta to ktoś z okolicy i dowie się czegoś o Bytomiu.
Niestety, nie znalazłem działu, gdzie można wstawić taki "artykuł". Wobec tego daję to tu, jako że tekst ten powstał po analizie map i zjawia się tu wielu "kopaczy mapowych". Jeśli admin ma inną wizję - niech przeniesie to gdzie trzeba.
------------------------------------------------------------------------

Oglądając mapy z różnych lat dzisiejszego terenu Bytomia zauważyłem, jak dużo było kiedyś u nas folwarków i majątków ziemskich. Te pierwsze były opisywane „Vorwerk”, drugie „Rittergut”, „Gut” lub „Dominium”. Większość z nich miała charakterystyczny układ zabudowań w kwadracie lub prostokącie wokół podwórza gospodarczego.

Dokładnie przejrzałem mapy lub zestawy map z lat („ok.” dla map bez datacji): 1817, ok. 1825, 1860, 1871, 1880, ok. 1882, 1901-03, ok. 1905, 1930. Niektóre nie obejmują swoim zasięgiem terenu całego dzisiejszego Bytomia. Zajrzałem też do „Atlasu geograficznego Bytomia” Krawczyka i Nadolskiego [AgB]. Oto efekty moich poszukiwań (daty w nawiasach kwadratowych wskazują na mapy, na których uwidoczniono dany obiekt):

- Blechowka – zaznaczony jedynie na mapie z ok. 1825 r. Nieopisany jako folwark, tylko oznaczony symbolem objaśnionym w legendzie. Wydaje się, że jeśli istniał, to gdzieś w okolicy domów Blachówka 43-45.
- Lazarowka – zaznaczony jedynie na mapie z ok. 1825 r. Nieopisany jako folwark, tylko oznaczony symbolem objaśnionym w legendzie. Wydaje się, że jeśli istniał, to gdzieś w trójkącie ulic Strzelców Bytomskich, Holeczków i Lazarówka.
[ img ]
Fragment mapy Beuthener Kreis, ok. 1825 r. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Rittergut/Dominium/Vorwerk Bobrek – w pobliżu skrzyżowania ul. Konstytucji i Glinki. „Atlas geograficzny Bytomia” oznacza budynek przy Konstytucji 9 jako „dawny folwark”. [1817 (tylko zarys budynków), 1860 (tylko zarys budynków), 1871 (Vorwerk), 1880 (Rittergut), ok. 1882 (sam symbol), 1901-03 i 1930 (Dominium).]
[ img ]
Fragment mapy Flözkarte des Oberschlesischen Steinkohlenbeckens, 1930 r., arkusz 22 Karf. Mapa ze zbiorów Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

- Vorwerk Dombrowa – w miejscu, koło którego na trasie A1 niedawno zasypano staw przy ul. Strzelców Bytomskich (po prawej stronie jadąc od centrum). [1817, 1871, ok. 1882.]
[ img ]
Fragment tzw. Mapy Reymanna, ok. 1882 r. Mapa pobrana ze strony księgarni internetowej bosfor.pl. Link do mapy: http://bosfor.pl/images/freekasy/reyman ... eiwitz.jpg .

- Rittergut/Vorwerk/Dominium Stollarzowitz – u zbiegu ul. Przyjemnej, Rokitnickiej, Suchogórskiej i Ptakowickiej. Dziś znajduje się tam m. in. sklep z art. Budowlanymi, sklep spożywczy (w dawnej kuźni). Zostało sporo budynków. Okoliczne zabudowania też wskazują na wczesne ich pochodzenie (m. in. pierwsze budynki przy ul. Przyjemnej zbudowane są z muru pruskiego). [Rittergut: 1880, 1901-03. Vorwerk: 1817, 1871, ok. 1882 (sam symbol). Dominium: 1830.]
- Vorwerk Patzinsky/Paczinsky/Paschinsky – stare budynki dalej stoją w rejonie ul. Paczyńskiej w Stolarzowicach. Po folwarku była tam leśniczówka – chyba jeszcze kilkanaście lat temu. [1817, 1871, 1880, ok. 1882 (sam symbol), 1901-03.]
- Vorwerk Dulniok – w pobliżu łuku dzisiejszej ul. Przyjemnej, na południe od drogi. Sądząc po zdjęciu satelitarnym – brak wyraźnych śladów w terenie. [1880, ok. 1882 (sam symbol), 1901.]
[ img ]
Fragment mapy Ober Schlesien (Specialkarte der Oberschlesischen Bergrevier) , 1880 r., arkusz 3i Stollarzowitz. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Rittergut/Dominium Lagiewnik (północny) – przy dzisiejszej ul. Romanowskiego. Nie znam tej okolicy, więc nie wiem, czy istniejące budynki są pozostałością po dominium. [1817, 1860 i 1871 (na wszystkich tylko zarys budynków), ok. 1882 (sam symbol), 1901-03 (Rittergut), 1930 (Dominium).]
[ img ]
Fragment mapy Flözkarte des Oberschlesischen Steinkohlenbeckens, 1930 r., arkusz 23 Beuthen. Mapa ze zbiorów Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

- Rittergut Mittel-Lagiewnik – przy ul. św. św. Cyryla i Metodego. Do dziś zachowały się budynki i ogrodzenie. [1817, 1860 i 1871 (na wszystkich tylko zarys budynków), 1880, ok. 1882 (sam symbol), 1901-03.]
[ img ]
Fragment mapy Flötzkarte des Oberschlesischen Steinkohlenbeckens, 1901-03 r., arkusz 19 Königshütte. Mapa ze zbiorów Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

- Rittergut/Dominium Miechowitz – z pałacem (Schloss). Ruiny pałacu (tzw. zamku) istnieją nadal w szczątkowej formie. Zabudowania gospodarcze sięgały niemal ul. Frenzla (od strony skrzyżowania z ul. Dzierżonia), a część budynków stała przy ul. Frenzla w pobliżu dzisiejszego Lidla (jeden jeszcze stoi). Na miejscu najstarszego budynku – spichlerza z kamienia wapiennego z 1800 r. – znajduje się dziś Szkoła Podstawowa nr 33. Po wojnie pałac spalono, później wysadzono, a majątek przejęło PGR. Zabudowania stały jeszcze w latach 60. XX w. (może też dłużej). Dokładny plan dominium można znaleźć w bezpłatnej broszurce „Bytomskie pałace na dawnych mapach i fotografiach” (do zdobycia w Biurze Promocji Miasta). [Rittergut: 1880, 1901-03, ok. 1905. Dominium: 1930. Sam symbol: ok. 1882. Tylko zarys budynków: 1817, 1871.]
[ img ]
Plan parku, pałacu i dominium z wydawnictwa Vilmorin's illustrirte Blumengärtnerei. 2.Theil (Band 2 von 2) . Berlin, 1874 r.

- Vorwerk Neuhof – stał w okolicach dzisiejszego serwisu Forda przy ul. Nowy Dwór. Powstał w XIX w. [Agb], rozebrany w latach 1980-91 [Agb]. [1817, ok. 1825, 1871, 1880, ok. 1882, 1901-03, ok. 1905, 1930 (opisany „ehem.” – były).]
[ img ]
Fragment mapy górniczej (nieznana nazwa), ok. 1905 r., arkusz Beuthen (nördlich) . Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Oschiny/Osiny –w miejscu dzisiejszej siedziby podleśniczego w Miechowicach. Kiedyś była to osada leśna należąca do Miechowic, później była tam leśniczówka. Istniejące budynki być może są ponadstuletnie. Jednak istnienia tam folwarku nie umiem udokumentować żadnym źródłem poza podpisem pod mapą zamieszczoną w „Historii Miechowic i kronice kopalni «Miechowice»”. Przypuszczalnie umiejscowienie tam przez autorów folwarku wynika z błędnego odczytania niemieckiego skrótu „F.H.”, oznaczającego w rzeczywistości „Forsthaus” czyli leśniczówkę (takie oznaczenia ma to miejsce na mapach już od 1880 r.).
[ img ]
Fragment mapy Ober Schlesien (Specialkarte der Oberschlesischen Bergrevier) , 1880 r., arkusz 3i Stollarzowitz. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Rittergut/Vorwerk Rossberg – w miejscu dzisiejszego marketu Cerrafour na Pogodzie i okolicznych bloków. Na wcześniejszych mapach opisywany jako „Neuhof” lub „Neu Vw.”. [1817, 1860 i 1871 (na wszystkich tylko zarys budynków), ok. 1825 (Neuhof), ok. 1882 (Neu Vw.), 1901-03 i 1905 (Rittergut).]
[ img ]
Fragment mapy Beuthener Kreis, ok. 1825 r. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.
[ img ]
Fragment mapy górniczej (nieznana nazwa), ok. 1905 r., arkusz Beuthen (nördlich) . Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Rittergut/Dominium Schomberg – z pałacem (Schloss). Zabudowania gospodarcze powstały w XIX w. [Agb], a pałac Karola Goduli w 1841-45 r. Znajdowały się w miejscu dzisiejszego przedszkola przy ul. Zabrzańskiej i terenu Szkoły Podstawowej nr 45. Budynki za marketem Tesco są pozostałością folwarku – konkretnie domów mieszkalnych dla służby folwarcznej. Pałac został spalony w 1945 r. Dokładny plan dominium można znaleźć w bezpłatnej broszurce „Bytomskie pałace na dawnych mapach i fotografiach” (do zdobycia w Biurze Promocji Miasta). [1817,1860 i 1871 (na wszystkich tylko zarys budynków), 1880 (Rittergut), ok. 1882 (sam symbol), 1901-03 i 1930 (Dominium).]
[ img ]
Fragment mapy Ober Schlesien (Specialkarte der Oberschlesischen Bergrevier) , 1880 r., arkusz 6a Karf. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Vorwerk Strossek – w łuku ulicy Rydza-Śmigłego. Powstał w XVIII-XIX w. [AgB], rozebrany w l. 50.-60. XX w. [AgB]. [1817, ok. 1825, 1871, 1880, ok. 1882, 1901-03.]
[ img ]
Fragment mapy Ober Schlesien (Specialkarte der Oberschlesischen Bergrevier) , 1880 r., arkusz 2d Trockenberg. Mapa ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

- Vorwerk Worpie – zaznaczony z opisem tylko na mapie z 1860 r. i samym symbolem na mapie z 1882 r. Jeśli istniał, znajdował się w miejscu dzisiejszego bloku mieszkalnego przy ul. Worpie 25-33.
[ img ]
Fragment mapy Flötz-Karte des Steinkohlen-Gebirges bei Beuthen, Gleiwitz, Myslowitz und Nikolai in Ober-Schlesien, 1860 r., arkusz II Ruda. Mapa ze zbiorów Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

Świetna analiza, choć to nie moja okolica :)

Forum Bytomskie związane jest z Bytomiem - ze wszystkimi aspektami istnienia tego miasta, ale ja głównie pisuję w dziale "Historia miasta i zabytki".