12 maja 2026 przez j.chyla
List otwarty archeologów: nowelizacja ustawy może zagrozić ochronie zabytków w Polsce
Środowisko archeologiczne alarmuje, że wejście w życie nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami może doprowadzić do nieodwracalnych strat w dziedzictwie archeologicznym Polski. Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii Akademickiej w Polsce skierowała list otwarty do najważniejszych osób w państwie, apelując o przywrócenie wcześniejszych przepisów i rozpoczęcie prac nad nowym modelem ochrony zabytków.

Autorzy listu podkreślają, że dziedzictwo archeologiczne jest zasobem nieodnawialnym, a jego ochrona wymaga kontroli, odpowiedzialności i udziału specjalistów. Poniżej publikujemy pełną treść apelu.


LIST OTWARTY

do

W.P. Prezydenta RP Karola Nawrockiego

W.P. Marszałka Sejmu Włodzimierza Czarzastego

W.P. Marszałek Senatu Małgorzaty Kidawy-Błońskiej

W.P. Prezesa Rady Ministrów RP Donalda Tuska

W.P. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP Marty Cienkowskiej

W.P. Parlamentarzystów i Parlamentarzystek RP



Szanowni Państwo,

Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii Akademickiej w Polsce protestuje przeciwko wejściu w życie z dniem 1 stycznia 2027 r. nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (zob. Dz.U. 2024.647).

Zmiany stanu prawnego wprowadzone drogą nowelizacji oceniamy bardzo krytycznie, ponieważ:

a) naruszają one Konstytucję RP, w tym:
– zasadę równości obywateli (uprzywilejowanie jednej grupy interesariuszy, tj. poszukiwaczy),

– ochronę własności (ustawa nie chroni w adekwatny sposób własności terenów, na

których dopuszcza się prowadzenie poszukiwań),

– stoją w sprzeczności z zasadą zrównoważonego rozwoju (umożliwiają wykorzystywanie zasobów dziedzictwa do celów prywatnych w sposób niekontrolowany, podczas gdy zadaniem Państwa jest dbałość o zachowanie zasobów dla kolejnych generacji),

b) naruszają standardy ochrony dziedzictwa archeologicznego zapisane w Europejskiej Konwencji Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego z La Valetta, z dnia 16 stycznia 1992 r., przyjęte przez Rzeczpospolitą Polską – Dz.U. 1996.120.564 (Polska zobowiązała się m.in. zapobiegać niedozwolonemu obiegowi dziedzictwa archeologicznego oraz zapewnić naukowy charakter wykopalisk i poszukiwań archeologicznych),
c) zdezorganizują istniejący system ochrony zabytków, którego skuteczność już obecnie pozostawia wiele do życzenia,
d) doprowadzą do dramatycznego uszczuplenia środków finansowych, przeznaczonych na ochronę zabytków (m.in. system nagród dla znalazców, w tym przewidywany skokowy przyrost wniosków oraz konieczność zapewnienia etatów do ich administracyjnej obsługi lub kosztów procesowych wynikających z ewentualnymi niedociągnięciami w tym zakresie);
e) pomimo dwukrotnego przesunięcia daty wejścia w życie ustawy, nadal nie został przygotowany system informatyczny, rejestr poszukiwań oraz aplikacja, wskazane w nowelizacji, po stworzeniu wymagający przecież jeszcze odpowiedniego przetestowania, co spowoduje poważne kontrowersje odnośnie do trybu zgłoszeń do rejestru poszukiwań.
Nade wszystko jednak zmiany przyczynią się do dramatycznych i nieodwracalnych strat w archeologicznym dziedzictwie kulturowym Polski, które jest nieodnawialne. Państwo polskie straci kontrolę nad swoją własnością!

Co więcej, koszty wynikające z wejścia w życie nowelizacji spadną na społeczeństwo, co w dobie niestabilnej sytuacji międzynarodowej i wyzwań w zakresie gospodarki ocenić należy zdecydowanie negatywnie. Dalsze argumenty prawne znaleźć można na stronie https://www.ratuj-zabytki.pl/.

Apelujemy do Parlamentarzystów i Parlamentarzystek RP, oraz wszystkich adresatów niniejszego pisma – ponad podziałami – o przywrócenie stanu prawnego sprzed nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Ustawa z 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), tak by umożliwić opracowanie nowelizacji, która uwzględni postulaty środowisk archeologów, muzealników i specjalistów ochrony zabytków. Świadomi ułomności dotychczasowych regulacji prawnych jesteśmy zdania, że należy włączyć do systemu ochrony zabytków różnych interesariuszy. Niezbędne jest podjęcie przez MKiDN dyskusji z ich reprezentantami (instytucjami i stowarzyszeniami) w celu wypracowania nowego modelu ochrony dziedzictwa. Deklarujemy poświęcenie także temu zagadnieniu Kongresu Archeologii Polskiej, który odbędzie się w czerwcu 2027 r.



/-/ dr hab. Jarosław Bodzek, prof. UJ, Dyrektor Instytutu Archeologii UJ

/-/ prof. dr hab. Wojciech Chudziak, Dyrektor Instytutu Archeologii UMK

/-/dr hab. Bartosz Kontny, prof. UW, Dziekan Wydziału Archeologii UW

/-/ dr hab. Marcin Wąs, prof. UG, Dyrektor Instytutu Archeologii UG

/-/ dr hab. Marcin Majewski, prof. US, Kierownik Katedry Archeologii US

/-/ prof. dr hab. Anna Marciniak-Kajzer, Dyrektor Instytutu Archeologii UŁ

/-/ prof. dr hab. Mirosław Masojć, Dyrektor Instytutu Archeologii UWroc.

/-/prof. dr hab. Andrzej Michałowski, Dziekan Wydziału Archeologii UAM

/-/ dr hab. Marcin Szeliga, Dyrektor Instytutu Archeologii UMCS

/-/ dr hab. Katarzyna Trybała-Zawiślak, prof. UR, Dyrektor Instytutu Archeologii UR

/-/ dr hab. Fabian Welc, prof. UKSW, Dyrektor Instytutu Archeologii UKSW



7 maja 2026 r.



Składający: Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskieg

Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa

Autorzy listu podkreślają, że dziedzictwo archeologiczne jest zasobem nieodnawialnym.

I już na początku kłamstwo. Przecież co chwilę powstają nowe stanowiska archeologiczne. Jeśli nie wierzą, to zapraszam do lasu koło mnie.

Czy ktoś czytał ten projekt? Ma jakiś link do niego?
Pozdro.
G.

National Geographic.pl
W odpowiedzi na rządowe propozycje Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich (SNAP), przedstawiło własny projekt ustawy. Zakłada on wprowadzenie licencji na poszukiwania, wydawanej w drodze decyzji administracyjnej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków na okres od 1 roku do 5 lat.

Aby uzyskać licencję, kandydat musiałby:

Być niekaranym za przestępstwa przeciwko mieniu i zabytkom;
Odbyć specjalistyczne szkolenie zakończone egzaminem;
Posiadać ubezpieczenie od szkód wyrządzonych w wyniku poszukiwań;
Wnieść opłatę w wysokości 2000 zł rocznie na specjalny fundusz.
Projekt SNAP przewiduje również niższe nagrody pieniężne (do 3-krotności lub 10-krotności wynagrodzenia), co ma zapobiec komercjalizacji poszukiwań.

Ważnym elementem propozycji SNAP jest utworzenie Funduszu Poszukiwań Ukrytych lub Porzuconych Zabytków Ruchomych. Środki z opłat licencyjnych i kar pieniężnych miałyby zasilać ten fundusz, a następnie być przeznaczane na utrzymanie rejestrów, szkolenia służb (Policji, Straży Granicznej), zabezpieczanie znalezisk oraz wypłatę nagród.

Taki model ma zapewnić samofinansowanie systemu i realny nadzór państwa nad procesem odkrywania zabytków. Według archeologów jest to jedyna droga do zachowania dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.