Na początku 2025 roku część mojego dorobku zawodowego została wyrzucona na śmieci. Władze Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu postanowiły beze mnie zrobić porządek w piwnicy i zutylizowały bezcenny materiał archeologiczny, który tam przechowywałem.

Profesor oskarża UMK. Krótka historia o tym, jak Polska niszczy zabytki i wyrzuca pieniądze na śmietnik

Prof. Tomasz Ważny

Najpierw państwo wydaje miliony na badania, a potem uniwersytet wyrzuca zebrany materiał badawczy, bo trzeba oczyścić piwnicę.

Prof. Tomasz Ważny opracował podstawy polskiej dendroarcheologii, podstawowej gałęzi dendrochronologii – nauki o przyrostach rocznych drzew. Zajmuje się określaniem wieku i pochodzenia drewna w obiektach zabytkowych, co pomaga w odtworzeniu ich historii z roczną dokładnością. Obecnie kontynuuje pracę poza Polską, m.in. nad „Bałkańsko-Egejskim Projektem Dendrochronologicznym", jako niezależny naukowiec. Do niedawna pracował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wcześniej był pracownikiem Uniwersytetu w Hamburgu, Uniwersytetu Arizony w Tuscon i Uniwersytetu Cornella w Ithace. Poniżej opisuje pracę nad swoim „projektem życia".

Od Redakcji: Drodzy Czytelnicy, w cyklu „Polscy Naukowcy Donoszą" opisujemy naukowe osiągnięcia naszych uczonych – opowiedziane ich własnymi słowami. Nigdy nie planowaliśmy traktować tytułu tego cyklu dosłownie! A jednak zdecydowaliśmy się na odejście od tej zasady – z uwagi na społeczną wagę zarzutów padających z ust jednego z najwybitniejszych polskich naukowców. Poniżej jego opowieść. Pod nią odpowiedź władz Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Na początku 2025 roku część mojego dorobku zawodowego została wyrzucona na śmieci. Władze Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu postanowiły beze mnie zrobić porządek w piwnicy i zutylizowały bezcenny materiał archeologiczny, który tam przechowywałem.

W dwóch kontenerach na odpadki zmieściły się między innymi pale z grodu Mieszka I na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, wydatowane na końcówkę X wieku – będące dowodem na to, że Poznań nie był pierwszą stolicą Polski.

Na śmietnisko wywieziono również fragmenty drzew, które w latach 2017-23 wydobyliśmy podczas ośmiu międzynarodowych ekspedycji do Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji. „Bałkańsko-Egejski Projekt Dendrochronologiczny: Zastosowanie dendrochronologii w badaniach cywilizacji Europy Południowo-Wschodniej i wschodniego Śródziemnomorza", w ramach którego zwieźliśmy ten materiał do Polski, był finansowany z prestiżowego grantu zdobytego w konkursie MAESTRO Narodowego Centrum Nauki. Obejmował także inne kraje, sięgając aż po Anatolię w środkowej Turcji. Współpracowaliśmy z ponad 50 instytucjami. W badaniach uczestniczyli również naukowcy z USA, Niemiec, Chorwacji, Rumunii, Bułgarii, Grecji, Turcji i Hiszpanii. Byłem kierownikiem tego projektu.

Polska wydała nań ponad trzy miliony złotych. Efektem naukowym są 23 publikacje w eksperckich czasopismach. Kilka następnych tekstów jest obecnie w recenzji, jeden z nich wysłaliśmy do „Science". Przygotowujemy również książkę popularnonaukową. Pod nowymi publikacjami będę już podpisany jako independent researcher, mimo że UMK był instytucją wiodącą projektu. Rektor odebrał mi prawo reprezentowania uczelni, wcześniej zostałem dyscyplinarnie zwolniony. Postawiono mi nawet zarzuty o mobbing, które po poniżających procedurach uczelnianych uznano ostatecznie za bezzasadne. Tak na polskim uniwersytecie zakończył się mój „projekt życia".

Nauka o odczytywaniu „kodów paskowych"

Formalnie trwał ledwie siedem lat, ale przygotowywałem się do niego przez kilkanaście lat wcześniejszych. Uzupełniałem wiedzę, zbierałem materiały i praktyczne doświadczenie w różnych częściach świata i strefach klimatycznych.

Pierwsze doświadczenia na Bałkanach zdobyłem w 1988 roku w dawnej Jugosławii, obecnie Macedonii Północnej. Pracownie Konserwacji Zabytków – dość niezwykłe państwowe przedsiębiorstwo jak na czasy siermiężnej Polski Ludowej – prowadziło badania architektoniczno-archeologiczne twierdzy Markovi Kuli wznoszącej się ponad miastem Prilep. Moje zadanie było sformułowane dość ogólnie: zastosować nowatorską wówczas metodę dendrochronologii do opracowania chronologii twierdzy.

Dendrochronologia jest dziedziną nauki opartą na analizie przyrostów rocznych drzew, tak zwanych słojów.
W strukturze drewna rejestrują się warunki panujące w otoczeniu drzew. Ten zapis jest widoczny w drewnie oraz drewnianych obiektach przez setki, a nawet tysiące lat.

Prawidłowe odczytanie „drewnianych ksiąg" pozwala na przyporządkowanie corocznym warstwom konkretnych lat kalendarzowych. Wykorzystuje się fakt, że szerokości poszczególnych słojów drewna są – w zależności od zmieniających się z roku na rok warunków klimatycznych – szersze albo węższe. Tworzą więc unikalne wzorce, które można porównać do kodów paskowych na produktach w sklepie.

Odczytanie lat kalendarzowych, w których badane przyrosty roczne powstały, jest możliwe poprzez porównanie i dopasowanie konkretnych słojów do uniwersalnych wzorców zwanych chronologiami standardowymi. Chronologie standardowe są kluczem do precyzyjnego ustalenia wieku drewna (lat powstania kolejnych słojów).

Budowę chronologii rozpoczynamy od analizy próbek drewna pobranych z rosnących drzew, których najmłodszy przyrost powstał w roku pobrania próbki. Najstarsze słoje pochodzą w tym przypadku z 200-250-letnich drzew, a więc powstały na przełomie XVIII i XIX wieku. Starsze drzewa stanowią rzadkość w naszej części Europy.

Dzięki dużemu podobieństwu przyrostów drewna danego gatunku (dębu, sosny czy jodły) powstałych w tym samym czasie na określonym obszarze geograficznym dopasowujemy do pierwszego segmentu wzorca przyrosty XIX-wieczne i przedłużamy wzorzec o 100-200 lat w przeszłość. W ten sposób metodą wzajemnego nakładania na siebie serii przyrostów coraz starszych próbek drewna możliwe jest przedłużenie zapisu do czasów prehistorycznych.

W celu opracowania 1000-letniej chronologii konieczne jest odszukanie i zebranie próbek drewna reprezentującego praktycznie wszystkie stulecia. Budowa wzorca trwa kilka, a czasami nawet kilkadziesiąt lat – w zależności od tego, jak daleko planujemy sięgnąć w przeszłość.

Wędrówka w przeszłość kojarzy mi się z zaglądaniem do głębokiej studni.

Przechylamy się przez krawędź XXI wieku, widzimy pod powierzchnią wody XX wiek, a głębsze warstwy stopniowo znikają w ciemności. Nawet warstwy nowożytne stają się miejscami niewidoczne z powodu poruszonego mułu rozpraszającego światło.

Budowa pierwszej chronologii standardowej dla Polski, którą opracowałem dla drewna dębowego pochodzącego z Pomorza Gdańskiego, zajęła mi pięć lat. Gdańską chronologię drewna sosnowego opracowywałem przez 12 lat.

W 1988 roku przez dwa tygodnie wspinaczki po murach i basztach twierdzy Markovi Kuli w Jugosławii udało mi się zebrać 16 próbek drewna nadających się do badań laboratoryjnych. Czego się nauczyłem? Różnic kulturowych, cierpliwości i szacunku dla południowo-europejskiego stylu pracy i generalnie – życia w tej części Europy. A w praktyce na przykład tego, że znalezienie w mieście drabiny niezbędnej do pobrania próbek z większej wysokości może zająć cały dzień i wymagać odwiedzenia kilku tawern.

Drewno okazało się też być materiałem ulotnym: belki odsłonięte w murze twierdzy pod koniec dnia roboczego, następnego dnia pozostają zachowane jedynie w formie odcisku w murze.

W pogoni za dębami

Projekt bałkańsko-egejski wymagał zbudowania solidnego fundamentu dla weryfikacji i reinterpretacji chronologii historycznych – zestawu absolutnych i ciągłych chronologii przyrostowych. Cel ten był do osiągnięcia poprzez połączenie dwóch zbiorów danych przyrostowych – z Europy Środkowej oraz wschodniego obszaru Morza Śródziemnego.

Pomostem pomiędzy wschodnim Śródziemnomorzem a naszym rejonem świata miały być Bałkany. Materiał do zbudowania tego pomostu spoczywał w korytach oraz zasypanych meandrach głównych bałkańskich rzek: Sawy, Driny, Kupy, Vrbasy, Bosni, Krapiny, Samoszy, Maruszy i wielu innych.

Wiek ukrytych w nich pni dębów wynosi od tysiąca do przynajmniej 10 tysięcy lat – tak długo po osunięciu się z nabrzeża bądź wyrwaniu z niego przez powódź spoczywały w wodzie i mule.

Badania tego drewna mogły doprowadzić do opracowania wielotysięcznej chronologii dębów i jednocześnie najdłuższej europejskiej chronologii przyrostowej, która z kolei byłaby wyznacznikiem dla chronologii śródziemnomorskich. Możliwości przedłużenia chronologii dębów terenów położonych na północ od Alp poza rok 8480 p.n.e. były już wyczerpane – wcześniej po naszej stronie gór dęby po prostu nie rosły, klimat był zbyt zimny. Jednak na południowych Bałkanach lasy dębowe istniały przez większość ostatniego zlodowacenia.

Mieliśmy więc w ręku klucz do rozszerzenia istniejących wzorców chronologicznych poza te najwcześniejsze istniejące w Europie.

Warunki pracy na terenie byłej Jugosławii były… specyficzne. Pierwszy rekonesans odbył się świeżo po ostatniej wojnie bałkańskiej i krwawych czystkach etnicznych. Głównym tematem serwisów informacyjnych w miejscowej telewizji były rozliczenia zbrodni wojennych.

Wielokrotnie przejeżdżaliśmy przez przygnębiające, zrujnowane miasta. Optymizmem napawali mieszkańcy odbudowujący domostwa i energicznie organizujący sobie życie na nowo. Jedynym śladem wewnętrznej granicy w Bośni były pojawiające się nagle napisy cyrylicą – ludzie mieszkali po jednej stronie granicy, a pracowali po drugiej. Ich doświadczenia wojenne były szokujące i jednoznacznie wskazywały na chore ambicje polityków jako główną przyczynę wojny.

Pozyskanie potężnych pni dębowych z wielkiej rzeki jest procesem skomplikowanym. Ich lokalizacja często wymaga statku z sonarem.

Następnie płetwonurek przyczepia do nich stalowe liny dźwigu stojącego na pływającej platformie lub na lądzie.

Dopiero po wyciągnięciu na brzeg wielotonowej kłody i przetransportowaniu jej w bezpieczne miejsce możliwe było wycięcie plastra dębu z zachowanymi przyrostami rocznymi powstałymi tysiące lat temu. Zwykła pilarka łańcuchowa nieraz nie wystarczała, potrzebny był model brazylijski o metrowej prowadnicy dostosowany do wycinania potężnych drzew Puszczy Amazońskiej.

Niektóre pnie pochodziły ze żwirowisk starych koryt rzecznych. Tam ślady wojny w postaci pól minowych były wciąż obecne. Liczba pozostających w gruncie min lądowych szacowana była na 80-100 tysięcy. Dozwolone było poruszanie się tylko wyznaczonymi ścieżkami – jeden nieostrożny krok poza bezpieczny teren mógł się skończyć kalectwem. W najlepszym razie.

W ramach projektu bałkańsko-egejskiego pobraliśmy w sumie ponad dwa tysiące próbek drewna i węgli drzewnych. Do Polski przywieźliśmy większość z nich, w tym 410 unikalnych próbek z bałkańskich rzek. Cały materiał badawczy pochodził z 80 stanowisk rozsianych na terenie 12 państw.

Skalę przedsięwzięcia obrazuje powyższa mapa przedstawiająca położenie badanych stanowisk.

Zrealizowanie programu badań wymagało pokonania samochodem trasy o łącznej długości ponad 150 tysięcy kilometrów.

Dwa skrajne punkty na mapie – osada palowa Lavagnone z epoki brązu w północnych Włoszech i starożytne miasto Alalakh usytuowane w Tell Atachana w Turcji, przy granicy z Syrią – oddalone są od siebie o 2,4 tysiąca kilometrów w linii prostej. W warunkach pandemii i związanych z nią dwuletnich restrykcji było to ogromne przedsięwzięcie organizacyjne.

Bałkański pomost jednak nie powstanie. Pozostaje rozwijanie chronologii przyrostowych wschodniego Śródziemnomorza oparte na materiale badawczym z czołowych stanowisk archeologicznych, takich jak:

- Gordion – stolica frygijskiego państwa króla Midasa,
- pałac Lakonii w Agios Vasileios koło Sparty (Peloponez),
- mityczne starożytne źródło Nerik w północnej Anatolii,
- kościoły i górskie klasztory prowincji Epirus w północno-zachodniej Grecji,
- konstrukcje portowe wczesnego Konstantynopola.

Na dworze króla Midasa

Gordion, stolica państwa frygijskiego mitycznego króla Midasa, jest obok Troi flagowym stanowiskiem archeologicznym w Turcji, eksplorowanym od kilkudziesięciu lat przez naukowców z Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii. Od wielu lat starałem się o pozwolenie na bliższe zapoznanie się z drewnem zachowanym w pozostałościach dawnej zabudowy oraz w okolicznych kurhanach.

Badania drewna z Gordion prowadzone przez mojego poprzednika prof. Petera Kuniholma z Uniwersytetu Cornella zakończyły się ponad 20 lat temu i od tamtej pory nikomu nie udało się uzyskać pozwolenia na kontynuację. Tymczasem 20 lat w nauce oznacza rozwój metod badawczych i pojawienie się nowych możliwości.

Konstrukcje drewniane odsłonięte przez ekspedycję Gordion w 2023 roku dały wyjątkową okazję do analizy nowego materiału badawczego pochodzącego z X i IX stulecia p.n.e. Początkowo uzyskaliśmy pozwolenie na pobranie tylko trzech próbek, ale podczas prac terenowych udało mi się przekonać kierującego projektem prof. Briana Rose’a o konieczności rozszerzenia badań. Analiza jedynie trzech próbek znacznie zawężałaby możliwości uzyskania danych oraz ich interpretacji.

Pierwszym sukcesem było udostępnienie nam unikalnego stanowiska archeologicznego, drugim było uzyskanie zgody na pobranie próbek drewna, a trzecim – zdobycie pozwolenia na przewiezienie bezcennych próbek do laboratorium dendrochronologicznego Uniwersytetu Cerrahpasa w Stambule. Tam zostały poddane analizie laboratoryjnej.

Eksport z Turcji materiałów organicznych przeznaczonych do badań naukowych jest od kilku lat zakazany.

Dlatego badania wykonane zostały w tureckim laboratorium, ściśle współpracującym z finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki „Bałkańsko-Egejskim Projektem Dendrochronologicznym".

Tureckie restrykcje uchroniły więc bezcenne drewno z Gordion przed bezpowrotnym zniszczeniem, które spotkało inne unikalne materiały projektu, przechowywane w Archiwum Drewna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Z punktu widzenia nauki utylizacja próbek badawczych przez UMK to zbrodnia. Nie da się ich odzyskać ani zastąpić. Definitywnie zamknięta została bardzo obiecująca ścieżka badawcza. Konsekwencje wykraczają poza Bałkany.

Odpowiedź od dziekana Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu na postawione przeze mnie pytania o to, kto, dlaczego i jakim prawem bez kontaktu ze mną tego dokonał, brzmiała: „W odniesieniu zaś do zgłaszanych przez Pana żądań dotyczących udostępnienia kopii pism i decyzji – informuję, że będę dzielił się z Panem tego typu dokumentacją wtedy, gdy uznam to za zasadne. W tej chwili nie widzę takiej potrzeby."

Rektor UMK, który był przeze mnie informowany na bieżąco, do dzisiaj unika odpowiedzi i zajęcia stanowiska.

W normalnych okolicznościach artykuł ten dałby mi ogromną satysfakcję – nie każdy ma okazję uczestniczyć w projekcie archeologicznym światowej rangi.

W 2023 roku odsłonięta starożytna stolica państwa frygijskiego została wpisana przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa kulturowego.

Sam dwa tygodnie po złożeniu ostatecznej wersji jednego z artykułów naukowych powstałych dzięki projektowi bałkańsko-egejskiemu – opisywał badania stolicy króla Midasa – otrzymałem mejl od rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z natychmiastowym dyscyplinarnym rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia. Powodem było rzekome... uchylanie się od wykonania obowiązkowych okresowych badań lekarskich. Nasz spór rozsądzi sąd pracy.

Dodam, że podczas prawie 20 lat pracy w 12 państwach bałkańskich i śródziemnomorskich załatwiałem formalności i pozwolenia w wielu ministerstwach i innych urzędach, co wymagało pokory, cierpliwości oraz znajomości miejscowych realiów. Jako regularnie pojawiający się profesor z Polski zawsze traktowany byłem z szacunkiem, jakkolwiek doświadczałem nieraz wielowiekowej otomańskiej biurokracji i pojąłem, co oznacza powiedzenie o „siedzeniu jak na tureckim kazaniu".

Najdłuższy czas oczekiwania – w regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w jednym z tureckich obwodów – wynosił osiem herbat, a herbata podawana jest mniej więcej co 20 minut.

Różnice kulturowe najbardziej dawały mi się jednak we znaki po powrocie z prac terenowych.

W 2022 roku po czterech godzinach oczekiwania w korytarzu na audiencję u rektora UMK zobaczyłem go wychodzącego z gabinetu. Jego sekretarka poinformowała mnie, że rektor właśnie opuścił budynek, a w następnym tygodniu będzie nieobecny. Plecy osoby, na którą oczekiwałem, obejrzałem wtedy po raz pierwszy. Herbaty nie podano.

ODPOWIEDŹ WŁADZ UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU

Uczelnia nie podejmuje polemiki ze swoim byłym pracownikiem ze względu na toczące się postępowanie sądowe. Ponadto za szkodliwe uznaje sprowadzanie złożonych kwestii pomiędzy pracownikiem i pracodawcą do publicystycznych skrótów i quasi-literackiej narracji. Nie służy to ani rzetelnej debacie publicznej, ani budowaniu zaufania do instytucji publicznych i środowiska polskiej nauki.

Rzecznik prasowy UMK dr hab. Patryk Tomaszewski, prof. UMK

Czy podczas sprzątania na UMK wyrzucono unikalne zbiory? Uczelnia mówi, co usunięto

Drewno z grodu Mieszka I i wraku okrętu Solen oraz setki próbek z bałkańskich wyrzucono, według profesora Tomasza Ważnego podczas sprzątania piwnic wydziału. Uniwersytet Mikołaja Kopernika zapewnia, że podczas porządków na śmietnik trafiły jedynie „nieoznaczone odpady”. W przekazanych redakcji fragmentach wystąpienia pokontrolnego NCN mowa jednak o „nieodwracalnej szkodzie dla projektu”.
Sprawa dotyczy zbiorów przechowywanych w piwnicach Wydziału Sztuk Pięknych UMK przy ulicy Sienkiewicza 30/32 w Toruniu. Profesor Tomasz Ważny jest światowej sławy ekspertem w dziedzinie określania wieku i pochodzenia zabytkowego drewna. W czerwcu opisywaliśmy kulisy jego rozstania z UMK. Pretekstem było niedostarczenie w terminie badań lekarskich. Teraz na ja wyszła sprawa usunięcia artefaktów gromadzonych przez profesora na wydziale.

Profesor Tomasz Ważny udostępnił nam korespondencję z dziekanem i opisał brakujące materiały. Uczelnia w odpowiedzi dla naszej redakcji przedstawiła swoją wersję przebiegu kontroli przeciwpożarowej i prac porządkowych.

Drewno z grodów i wraków: oto zbiory profesora Ważnego
Zdaniem naukowca, na początku 2025 roku z Archiwum Drewna wywieziono materiały gromadzone przez lata. Na wstępnej liście strat wymienia między innymi pale z grodu Mieszka I na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, zwęglone drewno z XI-wiecznego wału obronnego w Bydgoszczy i fragmenty pali z wczesnośredniowiecznego Szczecina.

Profesor wymienia także klepki beczek ze średniowiecznego Pucka, fragmenty dawnych łodzi z Gdańska oraz drewno z neolitycznych stanowisk Łęki Małe i Złota Gajowizna. Wśród depozytów Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku miały znajdować się materiały z wraku szwedzkiego okrętu Solen i wczesnośredniowiecznej łodzi P-2 z Pucka. Część pozostałych zbiorów, według naukowca, powierzono mu do badań m.in. z Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

- Nie miałem możliwości dokładnego ustalenia, co wyrzucili - zastrzega profestor Tomasz Ważny.

Osobną grupę stanowiło ponad 400 próbek dębów z bałkańskich rzek. Pozyskano je podczas ośmiu ekspedycji międzynarodowego zespołu. Miały pomóc opracować wzorzec przyrostów drzew sięgający ponad 10 tys. lat wstecz i połączyć chronologie Europy Środkowej oraz rejonu Morza Egejskiego.

Porównywanie układu słojów pozwala ustalać wiek drewna, niekiedy z dokładnością do roku. Zachowany materiał służy również badaniom dawnego klimatu. Bałkańsko-Egejski Projekt Dendrochronologiczny otrzymał ponad 3 miliony złotych z Narodowego Centrum Nauki.

Zablokowane przejścia: sprawa profesora Tomasza Ważnego
UMK tłumaczy, że powodem porządków były wyniki kontroli BHP i przeciwpożarowej z początku grudnia 2024 roku. Według uczelni stwierdzono rażące nieprawidłowości: materiały zalegały na podłodze i pod ścianami, a kartony oraz worki tarasowały wejścia do pomieszczeń i blokowały przejścia. W piwnicach miały być również przechowywane benzyna i płyny eksploatacyjne do pilarki spalinowej.

Zalecenia obejmowały pilne uporządkowanie pomieszczeń, udrożnienie korytarza, usunięcie substancji łatwopalnych i bieżące sprzątanie odpadów powstających podczas cięcia drewna.

9 grudnia dziekan Wydziału Sztuk Pięknych profesor Filip Pręgowski przesłał profesorowi polecenie wykonania prac do 20 grudnia. Ważny miał wybrać materiały niepotrzebne i niewykorzystywane. Do pomocy przewidziano pracownika technicznego.

Uczelnia twierdzi, że profesor Ważny nie odpowiedział dziekanowi, lecz napisał do kierowniczki katedry. W tej wiadomości, również z 9 grudnia, przedstawił plan porządków.

W udostępnionym mailu profesor Ważny proponował usunięcie rzeczy z korytarzy piwnicznych z wyjątkiem ponumerowanych kartonów archiwum. Pisał, że suche drewno z korytarzy można oddać na opał. Wskazywał też potrzebę usunięcia starych szkieł laboratoryjnych i zniszczonych regałów z jednego z pomieszczeń, zakupu metalowych regałów oraz przeniesienia na nie kartonów i pilarek.

”W piwnicy nie ma ogrzewania, a więc selekcję i uporządkowanie archiwum wykonam po zimie” - zapowiedział.

UMK zapewnia: prace przeprowadzono zgodnie z pisemnymi wskazówkami
- Wszystkie ponumerowane kartony przeniesiono z korytarza piwnicy do pomieszczeń - informuje prof. Patryk Tomaszewski, rzecznik UMK. - Usunięto i wyrzucono jedynie worki nieoznaczone (nieponumerowane), pokryte kurzem i pleśnią, składowane w nieładzie i w ciągu komunikacyjnym, których zawartością nie były próbki, lecz odpady.

Profesor Ważny jest innego zdania. Według niego, wbrew uzgodnieniom, usunięto materiał z pomieszczeń magazynowych. W majowej korespondencji z dziekanem podkreślał, że część próbek czekała jeszcze na opracowanie. Zaprzeczał też przechowywaniu benzyny i olejów w używanych przez siebie pomieszczeniach. - Były tam jedynie akcesoria do dwóch pilarek – przekonuje.

W odpowiedzi z 27 maja 2025 roku prof. Filip Pręgowski wskazywał, że stan piwnic wymagał bezzwłocznego działania. Pisał, że sprzątanie nastąpiło dopiero po upływie miesiąca, a wytyczne przekazane przez Ważnego kierowniczce katedry były zbyt ogólne.

Profesor zażądał dokumentów dotyczących kontroli i decyzji o porządkach.

”W odniesieniu zaś do zgłaszanych przez Pana żądań dotyczących udostępnienia kopii pism i decyzji - informuję, że będę dzielił się z Panem tego typu dokumentacją wtedy, gdy uznam to za zasadne. W tej chwili nie widzę takiej potrzeby” - odpowiedział dziekan.

Nieodwracalna szkoda: taka jest ocena eksperta
O utracie materiałów Ważny zawiadomił NCN. W przekazanych redakcji fragmentach wystąpienia pokontrolnego odnotowano jego zgłoszenie zniszczenia 410 próbek pozyskanych podczas ośmiu wyjazdów badawczych.

W wystąpieniu znalazła się jednak ocena eksperta naukowego dotycząca skutków utraty materiału.

”Utrata prób badawczych spowodowała nieodwracalną szkodę dla wartości naukowej Projektu” - czytamy w dokumencie. Autor opinii potwierdził również naruszenie zasad kodeksu NCN dotyczących zachowania i odpowiedniego przechowywania materiałów badawczych przez jednostkę realizującą projekt, czyli UMK.


Profesor Tomasz Ważny a UMK: konflikt i sąd pracy
Spór o archiwum jest częścią szerszego konfliktu naukowca z władzami uczelni. Ważny zarzuca im utrudnianie prowadzenia projektu i dysponowania środkami na badania. W maju 2026 został zwolniony dyscyplinarnie. Według jego relacji powodem było zarzucane mu uchylanie się od obowiązkowych badań lekarskich. Profesor, który dużą część czasu spędzał na badaniach w różnych częściach świata, kwestionuje tę podstawę. Sprawa trafiła do sądu, a rozprawę zaplanowano na marzec 2027 roku.

UMK zaznacza w odpowiedzi dla redakcji, że co do zasady nie polemizuje z byłymi pracownikami, szczególnie gdy trwa postępowanie sądowe. W sprawie drewna uczelnia zdecydowała się jednak przedstawić szczegółowe wyjaśnienia. Podtrzymuje, że wykonano zalecenia kontroli i zastosowano się do pisemnych wskazówek profesora.

Prof. Tomasz Ważny interweniował również w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W przekazanej redakcji odpowiedzi resort wskazał odpowiedzialność rektora za zarządzanie mieniem uczelni i jego ochronę. Poinformował profesora o możliwości zawiadomienia wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz przekazania dowodów ewentualnego czynu zabronionego organom ścigania.

Naukowiec deklaruje, że nie złożył zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, ponieważ wyprowadził się z Polski i, jak twierdzi, po zwolnieniu utracił dostęp do archiwum.

- Skupiam się na sprawie pracowniczej i interwencjach w ministerstwie. Staram się jednocześnie zabezpieczyć pozostałe i częściowo zewidencjonowane materiały przed ostateczną utylizacją - dodaje profesor Tomasz Ważny.