nie wolno wysyłać za granicę niczego, co zostało wyprodukowane przed 1945 - tak mówi ustawa, jesli dobrze pamiętam.

Ustawa o ochronie zabytków - komentarz

Agnieszka Widacka

W listopadzie ubiegłego roku weszła w życie nowa ustawa „o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami”, zastępując wcześniejszą z roku 1962 - „o ochronie dóbr kultury” - na mocy której, dotychczas opierał się wywóz dzieł sztuki za granicę.

Nowa regulacja, w rozdziale poświeconym zagadnieniom wywozu nie przyniosła zasadniczych zmian, nadzieje, że przygotowywane w Ministerstwie przepisy wykonawcze usprawnią obecnie obowiązujące procedury okazały się płonne. Wejście Polski do struktur europejskich, likwidacja punktów celnych na granicach nie wpłynęły na ułatwienie „zewnętrznego” obrotu dziełami sztuki, ponieważ prawo unijne nie wymaga ujednolicenia przepisów i pozostawia państwom członkowskim możliwość stosowania norm prawa narodowego. Zasady wywozu dzieł sztuki za granicę opierać się będą na podobnych, co dotychczas zasadach. Warto może, wobec tego, omówić pokrótce obowiązujące regulacje.

Nowa ustawa z dnia 23 lipca „o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami” zastępuje pojęcie „dobro kultury” pojęciem „zabytek” oraz „zabytek ruchomy”. Art. 3 cytowanej ustawy w pkt 1 i pkt 3 definiuje (może nazbyt szeroko) oba sformułowania:

- pkt 1 zabytek - nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową;

- pkt 3 zabytek ruchomy - rzecz ruchomą, jej część lub zespół rzeczy ruchomych, o których mowa w pkt 1.

Doprecyzowanie obiektów stanowiących przedmiot ochrony ma miejsce w Art. 6 pkt 2.

Art. 6.1. Ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania:

- pkt 2 zabytki ruchome będące, w szczególności:

a) dziełami sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki użytkowej,

b) kolekcjami stanowiącymi zbiory przedmiotów zgromadzonych i uporządkowanych według koncepcji osób, które tworzyły te kolekcje,

c) numizmatami oraz pamiątkami historycznymi, a zwłaszcza militariami, sztandarami, pieczęciami, odznakami i orderami,

d) wytworami techniki, a zwłaszcza urządzeniami, środkami transportu oraz maszynami i narzędziami świadczącymi o kulturze materialnej, charakterystycznymi dla dawnych i nowych form gospodarki, dokumentującymi poziom nauki i rozwoju cywilizacyjnego,

e) materiałami bibliotecznymi, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. Nr 85, poz.539, z 1998 r. Nr 106, poz.668, z 2001 r Nr 129, poz. 1440 oraz z 2002 r. Nr 113, poz. 984)

f) instrumentami muzycznymi,

g) wytworami sztuki ludowej i rękodzieła oraz innymi obiektami etnograficznymi,

h) przedmiotami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji;



Kapitalną zmianą w nowej regulacji jest użycie sformułowania w Art. 51 pkt 1- „Zabytki mogą być wywożone za granicę na stałe, jeżeli ich wywóz nie spowoduje uszczerbku dla dziedzictwa kulturowego” - w miejsce Art. 41 poprzedniej ustawy, który mówił: „wywóz dóbr kultury za granicę jest zakazany”.



Organem uprawnionym do wydania jednorazowego pozwolenia na stały wywóz zabytku za granicę jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Zgodę wydaje po zasięgnięciu opinii komisji złożonej ze specjalistów w określonych dziedzinach ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. W odniesieniu do materiałów bibliotecznych powstałych przed 1 stycznia 1949 roku ( druków, map etc.) utrzymano kompetencje Dyrektora Biblioteki Narodowej.



Wniosek o wydanie zezwolenia na wywóz za granicę na stałe przedmiotów wymienionych w Art. 6 składa się u właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, który przekazuje sprawę do Departamentu Ochrony Zbiorów Publicznych w Warszawie. Po stwierdzeniu, że dany przedmiot nie spowoduje uszczerbku dla dziedzictwa kulturowego, Departament może zezwolić na wywóz przedmiotu na stałe. Uzyskanie takiego zezwolenia nie zwalnia z obowiązku przestrzegania innych przepisów normujących obrót towarowy poza granicami kraju ( kodeksu celnego i jego aktów wykonawczych). Po dniu 1 maja bieżącego roku, odrębne przepisy uregulują obrót towarów w krajach członkowskich unii oraz w krajach nie zrzeszonych.



Osoby starające się o pozwolenie na stały wywóz za granicę ( w ramach Wspólnoty bądź poza nią), dzieła sztuki powstałego przed 1949 roku, zobowiązane są wycenić przedmiot u rzeczoznawcy (wycena taka jest płatna 3% wartości + Vat), a następnie, podług tej wyceny, wpłacić na rzecz Skarbu Państwa 25% jego wartości. Wniosek o wydanie takiego zezwolenia powinien zawierać, poza nazwiskiem, adresem wnioskodawcy, opisem przedmiotu i uzasadnieniem potrzeby wywozu, również nazwisko osoby wywożącej przedmiot oraz kraj przeznaczenia. Dotychczas zezwolenia na wywóz stały były wydawane na nazwisko wnioskodawcy oraz na okaziciela, od 1 > maja br. są wydawane wyłącznie na nazwisko osoby wywożącej! Jeżeli wniosek o wydanie pozwolenia składa osoba nie będąca właścicielem obiektu, wymagane jest dodatkowo pisemne upoważnienie właściciela. Nowością jest również obowiązek dołączenia do wniosku oświadczenia, ze wywożony zabytek wolny jest od obciążeń prawa i nie podlega zajęciu w trybie o egzekucji sądowej lub postępowaniu egzekucyjnym w administracji.



Decyzje o odmowie uzyskania zezwolenia wywozu zabytku za granicę na stałe, zdarzają się sporadycznie, w wypadku przedmiotów o dużych walorach artystycznych, rzadko występujących w handlu antykwarycznym i rynku sztuki współczesnej, pożądanych w kolekcjach muzealnych. Odmowy obejmują także, obiekty techniki o dużym znaczeniu dla rozwoju myśli technicznej czy mające znaczną wartość historyczną.

Cytowana ustawa w Art. 59 wyszczególnia w punktach grupy przedmiotów nie wymagające pozwolenia na wywóz, są to:

- zabytki nie wpisane do rejestru mające nie więcej niż 55 lat,

- zabytki, będące obiektami techniki, nie wpisane do rejestru, mające nie więcej niż 25 lat,

- zabytki przywiezione z zagranicy, które są objęte procedurą odprawy czasowej w rozumieniu przepisów Kodeksu celnego,

- zabytki przywiezione z zagranicy przez osoby korzystające z przywilejów lub immunitetów dyplomatycznych, w tym przywiezione w celu urządzenia wnętrz przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych,

- dzieła twórców żyjących,

- materiały biblioteczne powstałe po dniu 31 grudnia 1948 r.,

- inne przedmioty o cechach zabytków, nie będące zabytkami,



Wywóz za granicę w/w przedmiotów możliwy jest jednak (Art.59 pkt 3) dopiero po uzyskaniu zaświadczenia od wojewódzkiego konserwatora zabytków, stwierdzającego jednoznacznie że, dany przedmiot nie jest objęty zakazem wywozu. Zaświadczenia takiego nie jest w stanie zastąpić ani faktura, ani paragon, ani jakikolwiek inny dowód zakupu. Warunkiem otrzymania zaświadczenia jest wniesienie do właściwego urzędu Służby Ochrony Zabytków (ewentualnie jednostek upoważnionych porozumieniem administracyjnym z konserwatorem wojewódzkim na mocy ustawy np. muzeom ) wniosku o wydanie zaświadczenia, opłaty skarbowej, 2 fotografii obiektu oraz przedmiotu celem dokonania oględzin. Z obowiązku dołączania fotografii zwolnieni są dyplomowani artyści, członkowie Zrzeszenia Artystów Nieprofesjonalnych oraz galerie. Przedmiot opisany w zaświadczeniu powinien posiadać, na odwrociu odcisk pieczęci bądź plomby konserwatorskiej umożliwiającej służbom celnym jego identyfikację.

Zaświadczenie, o którym mowa, jest ważne przez okres jednego roku od daty wystawienia. Identyczne zaświadczenia wystawiane są posiadaczom instrumentów muzycznych powstałych po wojnie. Stanowi to pewne utrudnienie dla zawodowych muzyków, którzy co roku, wnosząc opłatę skarbową, muszą starać się o wydanie nowego zaświadczenia.



3 lipca 2002 roku Generalny Konserwator Zabytków przeniósł, zgodnie z podówczas obowiązującą ustawą, kompetencje wydawania zaświadczeń dla przedmiotów użytkowych, powstałych przed 1945 rokiem a wykonywanych seryjnie, na konserwatorów wojewódzkich. Zalecenie dotyczy przedmiotów pozbawionych jakichkolwiek walorów naukowych, artystycznych i zabytkowych. Kryterium dodatkowym ma być brak wartości historycznych przedmiotu. Nie może on upamiętniać doniosłych wydarzeń, ani być związany z ważną postacią historyczną. Rozporządzenie to, opierało się na nieobowiązującej obecnie ustawie, ale do dnia dzisiejszego nie zostało odwołane. W rezultacie, dla przedmiotów wykonanych seryjnie przed 1945, o niskiej wartości materialnej i artystycznej (żelazka na duszę, lampy wozackie, maselnice, tarki etc.) uzyskanie zaświadczenia możliwe jest, w zależności od interpretacji tej sytuacji prawnej przez właściwego konserwatora (stąd rozbieżności w traktowaniu tego typu obiektów w poszczególnych województwach ).



Zezwolenia na czasowy jedno-, lub wielokrotny wywóz zabytku za granicę wydaje, zgodnie z nową ustawą wojewódzki konserwator zabytków. W oparciu o Art. 53 możliwe jest uzyskanie przez jednostki organizacyjne, bądź osoby fizyczne, jednorazowego pozwolenia na wywóz w celach użytkowych, wystawienniczych lub przeprowadzenia koniecznych prac konserwatorskich na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy. Do wniosku o wydanie dokumentu, ubiegający powinien dołączyć kopię ubezpieczenia, oświadczenie właściciela jak w przypadku pozwolenia na wywóz stały, kraj przeznaczenia i datę powrotu do kraju oraz fotografię nie mniejszą niż 9/13 cm. Ideą ustawodawcy było aby jedno zezwolenie na czasowy wywóz obejmowało wyłącznie jeden przedmiot.



Wielokrotne pozwolenie indywidualne na czasowy wywóz, dopuszczające możliwość wielokrotnego przekraczania granicy, traci ważność po upływie 3 lat. Zazwyczaj tę formę zezwoleń stosuje się w wypadku wywozu instrumentów muzycznych powstałych przed 1945 rokiem. Warunkiem wydania takiej zgody, jest załączenie do wniosku ekspertyzy od rzeczoznawcy ( stroiciela bądź lutnika ). Poprzednia ustawa wydłużała okres ważności dokumentu do lat 10. Trudno dociekać czym podyktowane zostało skrócenie tego terminu – być może rażąco niesprawiedliwą wydawała się ustawodawcy sytuacja w której, właściciel nowego, fabrycznego instrumentu musiał starać się o nowe zezwolenie co rok, podczas gdy właściciel zabytkowego, XIX wiecznego instrumentu tylko raz na 10 lat!



Wielokrotne zezwolenie ogólne na czasowy wywóz wydawane jest wyłącznie na wniosek instytucji kultury, w związku z prowadzoną przez nią działalnością, na czas nie dłuższy niż 5 lat. Do wniosku o wydanie takiego zezwolenia należy dołączyć akt o utworzeniu jednostki organizacyjnej oraz nazwiska dwóch osób upoważnionych do sporządzania listy wywożonych obiektów. Taka lista musi, na każdej stronie, być przez te osoby podpisana i opatrzona pieczęcią instytucji , powinna również zawierać opis oraz numery inwentarzowe obiektów.

W wypadku wszystkich wyżej omówionych zezwoleń, osoba lub instytucja występująca z wnioskiem, jest na mocy ustawy obowiązana powiadomić konserwatora wojewódzkiego o powrocie zabytku do kraju, a nawet, na jego wezwanie udostępnić przedmiot celem oględzin. Regulacje te dotyczą wyłącznie wywozu zabytków do innych państw unii europejskiej. Wywóz poza granice unii odbywa się podług zasad określonych rozporządzeniami Rady Europy.



Często spotykaną sytuacją, był problem wywozu przedmiotów zabytkowych przywiezionych do Polski. Niskie, w stosunku do europejskich ceny konserwacji dziel sztuki i wysoka jakość wykonania tego rodzaju usług, powodują, iż na teren naszego kraju wwożone są przedmioty zakupione za granicą, celem poddania ich renowacji. Towary takie, niezależnie od kraju pochodzenia, jeśli tylko przekroczyły wiek 55 lat, podlegają takim samym procedurom, jak przedmioty wywożone z kraju. O zezwolenie należy starać się w Departamencie Ochrony Zbiorów Publicznych w Warszawie, po uiszczeniu opłaty za wycenę rzeczoznawcy oraz 25% wartości Skarbowi Państwa. Nie dotyczyło to oczywiście zabytków wwiezionych do kraju na zasadach odprawy celnej warunkowej/ czasowej. Wobec zlikwidowania przez Urząd Celny instytucji odprawy czasowej, jak i warunkowej, powstała w chwili obecnej luka prawna. Nie ma jak udokumentować, że dany zabytek przybył do Polski z zagranicy, wobec czego jest on traktowany, w świetle norm konserwatorskich, jako rodzimy.



Konsekwencje nielegalnego wywozu dzieł sztuki za granice określa Art. 109 cytowanej ustawy – „Kto bez pozwolenia wywozi zabytek za granicę lub po wywiezieniu nie sprowadza do kraju w okresie ważności pozwolenia, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”. Sąd może, w wypadku skazania za to przestępstwo, orzec nawiązkę na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami oraz przepadek przedmiotu, bez względu na to kto jest jego właścicielem. Zatrzymane przez służby celne przedmioty na mocy Art. 100§ 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji[1] mogą być oddane państwowej instytucji kultury. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 marca 1999 roku w sprawie zbywania niektórych ruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa (...) pozwala na nieodpłatne przekazanie zatrzymanych dzieł placówkom wskazanym przez wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Nieco bardziej skomplikowanie przedstawia się kwestia wywozu dzieł sztuki poza granice wspólnoty Europejskiej. Regulują ją trzy dokumenty:

- Rozporządzenie Rady EWG Nr 3911/92

- Rozporządzenie Komisji EWG Nr 752/93

- Rozporządzenie Komisji WE Nr 1526/98

Pierwszy z wspomnianych dokumentów ustala procedury realizacji postanowień Komisji w sprawie wywozu dóbr kultury, mające być stosowane w Państwach Członkowskich, oraz określa kategorie przedmiotów objętych ochroną. Ustala zasady współpracy między Komisją a stosownymi jednostkami administracyjnymi odpowiedzialnymi za ochronę dóbr kultury w poszczególnych państwach Wspólnoty. Rozporządzenie to, pozostawia dość duży margines swobody ustawodawstwu narodowemu Państw Członkowskich, zarówno w kwestii nie wymagania zezwoleń, jak i odmowy ich wydawania.

Pozwolenie o którym mowa, jest przedstawiane na poparcie zgłoszenia wywozowego w stosownym urzędzie celnym. Jeżeli odprawa celna ma miejsce poza krajem w którym wydano pozwolenie (a wypełniane jest ono w języku narodowym danego kraju) tłumaczenie dokumentu na obowiązujący język urzędowy pozostaje powinnością okaziciela.



Drugi dokument określa wymogi formalne wydawania pozwoleń. Wnioskodawca jest zobowiązany podać wszelkie istotne informacje dotyczące dobra kultury, jego statusu prawnego, zgodę właściciela na wywóz, oraz fotografie.

Okres ważności takiego pozwolenia wynosi 12 miesięcy. Niewykorzystane pozwolenie ma zostać natychmiast zwrócone wydającemu.

Rozporządzenie z 1998 roku, wprowadza 2 nowe rodzaje formularzy wywozowych:

- szczególne pozwolenie otwarte (obejmujące powtarzający się czasowy wywóz dokonywany przez konkretną osobę bądź organizację znajdującą się w posiadaniu przedmiotu), wydawane jest na czas nie dłuższy niż 5 lat.

- ogólne pozwolenie otwarte (obejmujące każdy czasowy wywóz przedmiotów stanowiących część lub całość jakiejś kolekcji np. muzealnej) jest ono również wydawane na okres 5 lat.

Mocą tego dokumentu, Państwa Członkowskie zobowiązane są do unieważniania każdego dokumentu który, jest nadużywany, bądź używany niezgodnie z przeznaczeniem i powiadamiania o tym niezwłocznie Komisji.

Fotografie dołączane do wniosków wywozowych poza granicę Unii mają być nie większe niż 8/12 cm. Starający się o wydanie pozwolenia muszą ustalić datę powrotu przedmiotu do kraju, oraz przedstawić kopię ubezpieczenia.

Wszelkie pozwolenia wywozowe wystawiane są na drukach ścisłego zarachowania i za każdym razem po wykorzystaniu powinny być zwrócone organowi wydającemu.



Troska i zaangażowanie służb konserwatorskich w ochronę przed nielegalnym wywozem dotyczy obiektów zarówno wielkiej jak i znikomej wartości. Skomplikowane i czasochłonne procedury uzyskania stosownego zezwolenia zniechęcają uczciwych, a niska wykrywalność przemytu i opieszałość w wymierzaniu kar powoduje często omijanie drogi prawnej.

Rozwijający się internetowy rynek sztuki w polskich warunkach sprzyja obrotowi dóbr kultury poza wszelką kontrolą. Przeprowadzona w zeszłym roku, przez dziennikarzy „Gazety Wyborczej” internetowa transakcja zakupu polskiego starodruku przez nowojorskiego marszanda, unaoczniła niedoskonałość systemu ochrony krajowych zasobów. Łatwość z jaką dzieła warte tysiące euro nielegalnie opuszczają Polskę, musi dziwić obcokrajowców napotykających trudności przy wywiezieniu zakupionej, na pamiątkę wycieczki, przedwojennej filiżanki.



Negatywnym bezdyskusyjnie skutkiem obowiązujących regulacji prawnych jest fakt, iż polski rynek sztuki rozwija się w pewnej izolacji. Ceny „poloników” na świecie są znacznie niższe niż w kraju, a rodzimy handel antykwaryczny opiera się na pracach, tych samych od 50-ciu z okładem lat artystów, odstających często od światowego poziomu. Zamknięty obieg, pozbawionego kontaktu z resztą Europy rynku przekłada się oczywiście na ceny. Oferowane w sprzedaży malarstwo końca XIX i początków XX wieku często nie przedstawia wartości artystycznej adekwatnej do żądanej kwoty. Z drugiej zaś strony, wielu wybitnych twórców polskiej sztuki nie osiągnęło zasłużonego rozgłosu, z powodu kompletnej nieznajomości ich prac poza granicami. Sytuacja taka spycha nasza sztukę na margines i skazuje na prowincjonalizm. Traci na tym nasz wizerunek w świecie. Skupiając wysiłki na ochronie przedmiotów mizernej wartości, przyzwalamy jednocześnie na ignorowanie przez świat naszego dorobku kulturowego wysokiej klasy. Dura lex sed lex.

W Ministerstwie opracowywane są obecnie przepisy aktów wykonawczych do ustawy. Ich wejście w życie zbiegnie się, zapewne, z datą przystąpienia Polski do struktur europejskich. Nie zmienią one, w sposób zasadniczy litery prawa, ale może złagodzą nieco wymogi proceduralne w drodze uzyskiwania zaświadczeń i zezwoleń. Wszyscy przecież na to liczymy.

W przypadku szczegółowych pytań, prosimy o kontakt:
Agnieszka Widacka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie, ul. Kanonicza 24, 31-002 Kraków, tel. (012) 426-10-10 wew. 219.

jeśli Cie złapia mogą być dużo większe niż zysk ze sprzedaży tych drobiazgów...

Poniżej przedstawiam skan tego co wylicytował na mojej aukcji pewnien Słoweniec. Nie wysyłałem jeszcze nic za granicę i mam wątpliwości czy wysyłać. Może ktoś zorientowany doradzi czy i jak to wysłać.
pozdrawiam
Rafał