Daniel Sukniewicz 10-05-2006, ostatnia aktualizacja 10-05-2006 13:40
http://serwisy.gazeta.pl/nauka/1,34148,3333819.html


Archeolodzy chcą, by osada jak najbardziej przypominała oryginał sprzed 2,7 tys. lat


Gród nad jeziorem biskupińskim (na południe od Bydgoszczy) był już czterokrotnie rekonstruowany. Teraz na nowo wykonywana jest m.in. część wałów i chaty. Od niedawna stoi też nowa wieża. Podczas gdy jej poprzedniczka była konstrukcją samonośną, ta została wsparta na wałach.

Inaczej są też budowane chaty - bez drutu i stalowych klamer. Drewniane bale są łączone na złącza ciesielskie i wzmacniane wykonanymi z drewna kołkami. Strzecha jest mocowana do konstrukcji za pomocą wiklinowych witek. To technologie, jakimi posługiwali się starożytni budowniczowie osiedla. Jak się dziś okazuje, zastosowane przez nich techniki budowy były doskonale przemyślane i idealnie dobrane do podmokłego gruntu, na którym wzniesiono osiedle.

Kłopoty z rekonstrukcją

- Konstrukcja pozwala na dostawianie nowych i rozbudowywanie starych chat - mówi Anna Grossman z Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. - Pewne elementy chat mogły osiadać na podmokłym gruncie, ale nie wpływało to na całość zabudowy osiedla. Domy były wykonywane bardzo solidnie. Osiedle powstawało stopniowo, według drobiazgowego planu. Mieszkańcy najpierw budowali podłogi chat i ulice, potem wkopywali pionowe słupy i dopiero wtedy wznosili konstrukcję ścian. To byli bardzo mądrzy ludzie. Teraz próbujemy tę mądrość odtworzyć - opowiada badaczka.

Gród w Biskupinie został wzniesiony na półwyspie przez ludność kultury łużyckiej pomiędzy rokiem 747 a 722 p.n.e. Aż połowę drewna na budowę grodu - jak pokazały badania dendrochronologiczne (określanie wieku drewna na podstawie układu słojów) - ścięto w zimie na przełomie 738/737 r. p.n.e. Wzdłuż równoległych drewnianych ulic wzniesiono około stu domów - każdy o powierzchni 70-90 m kw. Ustawione były one szeregowo w 13 rzędach i przykryte wspólnym dachem. W każdym domu mieszkała duża rodzina - siedem-dziesięć osób. Osiedle otaczał wał obronny z falochronem. Gród był zamieszkany z przerwami - mieszkańcy opuszczali go, gdy był zalewany przez wody jeziora. Po powodzi wracali i naprawiali uszkodzenia. Ostatecznie opuścili osadę prawdopodobnie na przełomie VI i V wieku p.n.e. Przez pewien czas w miejscu grodu istniała osada otwarta kultury łużyckiej, potem aż do VII wieku n.e., gdy lokalne plemię słowiańskie wzniosło tu gród, półwysep pozostał niezamieszkany.

W 1932 roku w okolicy rozpoczęto prace melioracyjne i na podmokłym półwyspie ukazały się drewniane pale. Brak dostępu tlenu spowodował, że do naszych czasów zachowały się drewniane ulice, konstrukcje wału i podłogi chat - gotowy "fundament" pod rekonstrukcję. Co jednak było wyżej - od początku pozostaje w sferze hipotez.

- Tylko w świecie śródziemnomorskim, gdzie budowle wznoszono z kamienia, wiadomo dokładnie, jak wyglądały - mówi Wojciech Piotrowski, archeolog z Muzeum w Biskupinie.

Kontrowersyjna wieża

Pod koniec lat 40. wywiązała się dyskusja między archeologami i architektami na temat rekonstrukcji wieży. Wejście do grodu mogło być bezwieżowe, wieża mogła być jednopiętrowa albo mogła nie mieć czterospadowego daszku. Nie musiała też znajdować się na linii wału tylko jak garda wystawać na zewnątrz albo być cofnięta do wnętrza grodu.

Ostatecznie podczas tamtej rekonstrukcji sprzed kilkudziesięciu lat wybrano projekt, który dziś wszyscy znamy z podręczników historii. Występuje on w wielu kulturach. - Jeden z naszych angielskich kolegów, gdy zobaczył tę wieżę, powiedział, że takie same budowali na początku XX wieku Burowie w obozach dla Zulusów w Południowej Afryce - opowiada Wojciech Piotrowski.

Obecnie niektórzy archeolodzy przychylają się do opinii, że wieża miała jednak inny wygląd. - Wiesław Zajączkowski, dyrektor Muzeum w Biskupinie, zaczął skłaniać się ku teorii, że dach był dwu-, a nie czterospadowy, jak jest obecnie - mówi Anna Grossman.

- Wieża przez 30 lat stała się symbolem rozpoznawczym Biskupina i weszła w skład kanonów kultury polskiej. Dlatego postanowiliśmy jej nie zmieniać, choć dla naukowców to oczywiste, że to tylko jedna z propozycji - mówi Piotrowski. Aby to uświadomić zwiedzającym, nieopodal bramy mają być wystawione plansze, na których przedstawione zostaną pozostałe warianty rekonstrukcji.

W stronę "live-arch"

Pod jeszcze jednym względem nowa rekonstrukcja (podobnie jak poprzednie) jest niepełna. - Prawdziwy wał był pokryty od zewnątrz warstwą gliny, żeby nie można go było podpalić. Do tej pory rekonstruowano sam drewniany szkielet wału. Teraz chcemy, żeby część wału została obłożona gliną - mówi Piotrowski.

W planach dyrekcji skansenu jest także odtworzenie wnętrza chat poszczególnych rzemieślników. W ten sposób zostanie zrealizowany nowy trend w rekonstrukcjach archeologicznych - "live-arch". - Archeologom zależy, żeby zwiedzający weszli do środka - dotknęli dawnych narzędzi, przebrali się w dawne stroje, obejrzeli, jak wykonywało się kiedyś przedmioty i zjedli obiad na modłę łużycką - mówi Piotrowski.

Pierwszy krok w stronę "live-arch" w Biskupinie zostanie wykonany w lipcu tego roku. - Grupa studentów archeologii będzie przez dwa tygodnie mieszkać w jednej z chat. Chcą tam spać i gotować potrawy na ognisku. Chłopcy będą łowili ryby, a dziewczęta przędły, tkały i lepiły garnki. Może wypożyczą nawet owce i kozy - zapowiada Anna Grossman.